De functie van geneesmiddelenbulletins

PublicatieNr. 12 - 16 december 2011
Jaargang45
RubriekHoofdartikel
Auteurdr D. Bijl
Pagina's139-141

onder medeverantwoordelijkheid van de redactiecommissie

Het hoofdartikel van oktober 2011 over de werkzaamheid en effectiviteit van influenzavaccinatie heeft aanleiding gegeven tot veel discussie over het nut van de vaccinatie. Ook werden er vragen gesteld over de toegepaste literatuurselectie en of het bulletin een forumfunctie heeft. Voor bepaalde belanghebbenden vormde het artikel aanleiding om een discussie op gang te brengen over de functie van het Geneesmiddelenbulletin. Geneesmiddelenbulletins hebben een andere functie dan (wetenschappelijke) medische tijdschriften en ook hun werkwijze is anders. Daarom wordt in dit artikel na een kort historisch overzicht, nader ingegaan op deze functie (Gebu 2011; 45: 139-141).

 

Inleiding

Terug naar boven

Het Geneesmiddelenbulletin verscheen voor het eerst op 30 maart 1967 en werd door het toenmalige ministerie van Sociale zaken en Volksgezondheid kosteloos aan alle praktiserende artsen en apothekers in Nederland toegezonden. Gezien de snelle ontwikke­lingen op het gebied van de farmacotherapie en het tekortschieten van de destijds beschik­bare objectieve voorlichtings­bronnen, veronderstelde men dat er onder voor­schrijvers behoefte bestond aan onafhankelijke informatie over genees­mid­de­len. Voor het op te richten tijdschrift werden de Ameri­kaan­­se Medical Letter on Drugs and Therapeutics (1959) en het Britse Drug and Therapeutics Bulletin (1962) als voorbeelden geno­men. Aanvankelijk bevatte het Geneesmiddelenbulletin veel vertalingen uit deze zusterbladen. Al spoedig ontstond echter behoefte aan artikelen die specifiek van toepassing waren op de Nederlandse situatie.
Destijds motiveerde de staatssecretaris de uitgave onder meer als volgt ’Iedere medicus practicus wordt bij voortduring geconfronteerd met de noodzaak een keuze te maken uit de vele geneesmiddelen die voor de behandeling van zijn patiënten beschikbaar zijn. De ontwikkeling op het gebied van de farmacotherapie is zodanig, dat inpassing van nieuwe medicamenteuze behandelwijzen in de dagelijkse praktijk een moeilijk probleem is geworden… Het blijkt, zonder verder in details te treden over de merites van de in Nederland beschikbare voorlichtingsbronnen, dat velen van mening zijn, dat de bestaande voorlichting niet geheel in de behoefte van de artsen aan continue en actuele informatie over geneesmiddelen voorziet(Gebu 1967, 30 maart 1967). Die woorden zijn nog steeds actueel.

 

Geneesmiddelenbulletin en rationele farmacotherapie

Terug naar boven

De Stichting Geneesmiddelenbulletin heeft als doel het bevorderen van rationele farmacotherapie. Rationele farmacotherapie kan worden beschouwd als een nuttige toepassing van de principes van ’Evidence Based Medicine’. Onder rationele farmacotherapie wordt verstaan: het voorschrijven van het juiste geneesmiddel aan een individuele patiënt of een populatie wanneer dat nodig is volgens een doseringsschema dat overeenkomt met het meest geschikte profiel van werkzaamheid, bijwerkingen en kosten. Om dat doel te bereiken, verstrekt het Geneesmiddelenbulletin onafhankelijke en objectieve informatie over genees­middelen aan allen die deze voor­schrijven of afleveren.

 

International Society of Drug Bulletins

Terug naar boven

Achtergrond en geschiedenis. Het Geneesmiddelenbulletin maakt deel uit van de ’International Society of Drug Bulletins’ (ISDB). De ISDB is een wereldwijd netwerk van tijdschriften over geneesmiddelen en therapeutica die financieel en intellectueel onafhankelijk zijn van de farmaceutische industrie. De ISDB is in 1986 opgericht met de hulp van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Prioriteiten van de ISDB zijn het stimuleren van en assisteren bij de ontwikkeling van onafhankelijke geneesmiddelenbulletins wereldwijd, en het bevorderen en onderhouden van samenwerking en communicatie tussen hen.1 
Na de introductie van The Medical Letter in 1959 zijn in de jaren zestig veel geneesmiddelenbulletins geïntroduceerd. De aanleiding vormde het op de markt komen van veel nieuwe geneesmiddelen. In die tijd dwong de thalidomideramp de wereld meer aandacht te besteden aan de risico’s en schade die zijn geassocieerd met het gebruik van geneesmiddelen.
Lidmaatschap. De ISDB kent ’full members’, zoals het Geneesmiddelenbulletin, en ’associate members’, zoals Pharma Selecta. Om in aanmerking te komen voor het volledige lidmaatschap dient een bulletin aan een aantal eisen te voldoen. Het moet worden geleid door een onafhankelijke redactiecommissie die werkzaam is in een organisatorische structuur waarin redactionele onafhankelijkheid wordt gegarandeerd. De wijze van financiering dient zodanig te zijn dat de onafhankelijkheid wordt gegarandeerd, bijvoorbeeld uit publieke middelen. Voorts dient regelmatig een bulletin te verschijnen dat is gewijd aan de bevordering van rationele farmacotherapie. Ten slotte mag het geen advertenties voor therapeutische of diagnostische activiteiten bevatten.
Handboek opzetten en versterken van een bulletin. In 2005 heeft de ISDB in samenwerking met de WHO een handboek uitgebracht over het opzetten en versterken van geneesmiddelenbulletins.2 Daarin wordt vastgesteld dat de informatie in de beschikbare bronnen over geneesmiddelen, zoals tekstboeken, medische tijdschriften, lokale of nationale formularia, richtlijnen, officiële productinformaties en promotionele informatie van de industrie, in min of meerdere mate is vertekend. Gezien het beleid van geneesmiddelenbulletins kunnen zij adviezen geven die afwijken van de beschikbare bronnen. Ze worden regelmatig gepubliceerd en kunnen zodoende actueel zijn. Een transparante werkwijze en redactionele onafhankelijkheid, kernbegrippen van geneesmiddelenbulletins, stellen bulletins in staat om neutrale en onbevooroordeelde evaluaties te geven gebaseerd op het meest betrouwbare bewijs (het gerandomiseerde dubbelblinde onderzoek), en in discussie te gaan met de industrie over controversiële onderwerpen die de industrie of de overheid vermijdt. Bulletins kunnen kritiek leveren op afzonderlijke reclame-uitingen, therapeutische aanbevelingen en beslissingen van registratieautoriteiten.
Omdat bulletins onafhankelijk zijn, bepalen zij zelf hun referentiekader. De meeste bulletins baseren hun aanbevelingen op vergelijkende onderzoeken naar werkzaamheid en bijwerkingen, bij voorkeur van directe vergelijking met bestaande middelen. Door aan te geven wat over bepaalde behandelingen of interventies niet bekend is, kunnen bulletins onderzoek, procesbewaking en toezicht stimuleren en faciliteren.
Onderwerpen. Veelal wordt aandacht besteed aan de medicamenteuze behandeling van een aandoening of wordt een groep geneesmiddelen besproken. Daarbij wordt de balans van werkzaamheid en bijwerkingen van nieuwe en bestaande geneesmiddelen met elkaar vergeleken en wordt getracht een plaatsbepaling te geven. Veel bulletins richten zich ook op marketing en het registratieproces.
Alle bestaande bulletins publiceren artikelen waarin misleidende promotiecampagnes aan de kaak worden gesteld, of waarin wordt gewaarschuwd voor therapeutische of farmaco-economische problemen.
Redactie. Aan de leden van redacties worden diverse eisen gesteld. Zij dienen de doelstellingen van het bulletin in sterke mate te onderschrijven. Er mag geen sprake zijn van belangenverstrengeling met instellingen, organisaties of bedrijven die de onafhankelijkheid van het bulletin zouden kunnen schaden. Sommige bulletins, waaronder het Geneesmiddelenbulletin, vragen redactieleden hiervoor een verklaring te tekenen (zie website). Leden dienen naast een algemene belangstelling in de volksgezondheidszorg, relevante ervaring te hebben met het rationeel voorschrijven van geneesmiddelen, het bereiden of het afleveren hiervan. Ook dienen zij in staat te zijn tot kritische analyse van teksten en artikelen, en synthese van gegevens en een redelijke kennis van het Engels te hebben. In de redacties hebben professionals zitting uit meerdere disciplines van artsen en apothekers. Bij het Geneesmiddelenbulletin bestaat de redactie uit een redactiecommissie die het redactionele beleid vorm geeft en een redactiebureau dat zich bezighoudt met de dagelijkse gang van zaken.
Redacties zijn verantwoordelijk voor de selectie en de omvang van de onderwerpen van de artikelen, de planning van de artikelen, het verzorgen van de noodzakelijke documentatie, het zo nodig bijstaan van de auteurs, de controle op de kwaliteit en de voortgang van de artikelen, het organiseren van de commentaarronden door interne en externe referenten en de analyse van reacties van lezers. Redacties hebben de eindverantwoordelijkheid voor de gepubliceerde artikelen en voor het bulletin zelf. Meestal is er één hoofdredacteur en deze heeft de eindverantwoordelijkheid voor beslissingen over de inhoud van het bulletin.
Adviesraad. Adviesraden hebben een essentiële rol bij het adviseren van redacties, bijvoorbeeld over de inhoud en de onderwerpkeuze van artikelen, en de promotie van het bulletin. Kandidaten met belangenverstrengeling komen niet in aanmerking voor deelname aan een adviesraad.
Referenten. Aangeraden wordt een bestand op te bouwen van kritische referenten. Ook van deze referenten wil men er zeker van zijn dat zij geen belangenverstrengeling hebben, bijvoorbeeld financiële banden met een farmaceutisch bedrijf. Vanaf heden zal het Geneesmiddelenbulletin aan referenten die conceptartikelen beoordelen ook vragen een formulier over belangenverstrengeling in te vullen.
Auteurs. Artikelen worden geschreven door externe auteurs of redacties van de bulletins. Ook worden bewerkte artikelen van zusterbladen geplaatst. Aan schrijvers worden diverse eisen gesteld, zoals deskundigheid, vermogen tot kritische analyse en bereidheid een tekst aan te passen na kritische beoordeling door referenten en redacties. ’Ideale’ schrijvers zijn zelden beschikbaar en gezamenlijk werk met redacties is dan ook onvermijdelijk. De redacties van de meeste West-Europese geneesmiddelenbulletins schrijven vrijwel zonder uitzondering hun artikelen zelf. Soms wordt een eerste concept door een externe auteur geschreven, waarna redacties het concept in overleg met de auteur verder bewerken.
Werkwijze. De werkwijze van de bulletins verschilt per land, maar een essentiële stap bestaat uit het raadplegen van de redactiecommissies, de adviesraden, vaste en wisselende externe referenten, en in bepaalde landen de farmaceutische industrie. De binnengekomen commentaren worden gerubriceerd en besproken door de redacties en leiden tot aanpassing van de conceptartikelen. Er wordt steeds verantwoording afgelegd over de wijze waarop de commentaren zijn verwerkt, waarna al dan niet een nieuwe refereerronde volgt.
Ingezonden brieven. Geneesmiddelenbulletins hebben geen forumfunctie, zoals het British Medical Journal of het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. En evenmin bieden zij een forum aan al dan niet belanghebbende derden. De functie van geneesmiddelenbulletins is alleen het bevorderen van rationele farmacotherapie. Artikelen worden aan een groot aantal referenten voorgelegd ter becommentariëring, daardoor zijn de meeste van belang zijnde onderwerpen en meningen van onafhankelijke deskundigen tijdens het refereerproces aan de orde  geweest. Mocht het voorkomen dat na publicatie een belangrijk, wezenlijk element wordt aangedragen dat nog niet aan de orde is geweest, dan kan alsnog een aanvulling worden gepubliceerd.

 

Plaatsbepaling

Geneesmiddelenbulletins zijn door particulier initiatief, en in Nederland door de overheid, in het leven geroepen om rationele farmacotherapie te bevorderen. Onder rationele farmacotherapie wordt verstaan: het voorschrijven van het juiste geneesmiddel aan een individuele patiënt of een populatie wanneer dat nodig is volgens een doseringsschema dat overeenkomt met het meest geschikte profiel van werkzaamheid, bijwerkingen en kosten.
Het Geneesmiddelenbulletin en zijn zusterbladen hebben een eigen, unieke werkwijze waarin redactiecommissies tezamen met redacteuren en al dan niet externe auteurs op basis van wetenschappelijk onderzoek artikelen schrijven. Personen met belangenverstrengelingen hebben geen zitting in redactiecommissies of adviesraden. De bulletins hebben geen forumfunctie.
Door een transparante werkwijze en redactionele onafhankelijkheid, is het Geneesmiddelenbulletin, in staat neutrale en onbevooroordeelde evaluaties van geneesmiddelen te geven, op (reclame)uitingen te reageren en farmacotherapeutische aanbevelingen te formuleren, en daarnaast soms een discussie op gang te brengen over controversiële onderwerpen, zoals de werkzaamheid en effectiviteit van influenzavaccinatie, pandemische influenzavaccins en de HPV-vaccinatie.

Terug naar boven


Literatuurreferenties

1. Anoniem. ISDB Information Booklet. Via: http://www.isdbweb.org/documents/uploads/Booklet2008English2.pdf.
2. Starting and strengthening a drug bulletin. Via: http://www.isdbweb.org/documents/uploads/manual_full_text.pdf.