Gammahydroxyboterzuur (Xyrem®), behandeling kataplexie

PublicatieNr. 8 - 1 augustus 2006
Jaargang40
RubriekNieuwe geneesmiddelen
Auteurdr D. Bijl
Pagina's85-86

Alle prikbordartikelen worden gepubliceerd onder medeverantwoordelijkheid van de redactiecommissie.

In deze rubriek worden geneesmiddelen besproken, kort nadat ze in de handel zijn gebracht. De plaatsbepaling kan meestal slechts voorlopig zijn omdat nog relatief weinig bekend is over de veiligheid en effectiviteit. Wanneer nieuwe gegevens daartoe aanleiding geven, komen wij op de eerste bespreking terug.
De pictogrammen betekenen: ++: een belangrijke uitbreiding van het farmacotherapeutisch arsenaal,
+: een nuttig product, +-: een product met twijfelachtig nut, of een product waarvan de waarde nog niet goed kan worden beoordeeld, -: een product zonder toegevoegde waarde, –: een product met extra risico's dat niets toevoegt aan de behandelingsmogelijkheden.
De prijzen zijn berekend aan de hand van de G-standaard van de Z-Index van juli 2006, vergoedingsprijzen excl. BTW, tenzij anders wordt vermeld.

Gammahydroxyboterzuur +/-
Xyrem® (UCB Pharma BV) 
Drank 500 mg/ml
behandeling kataplexie

Gammahydroxyboterzuur is aan het einde van 2005 geregistreerd voor de 'behandeling van kataplexie bij volwassen patiënten met narcolepsie'.1 Het betreft een weesgeneesmiddel. Narcolepsie is een chronische aandoening van onbekende oorzaak die weinig voorkomt (<5 per 10.000). Volgens de DSM-IV is er sprake van narcolepsie als gedurende ten minste drie maanden overdag onder meer onweerstaanbare slaapaanvallen en verkwikkende korte dutjes optreden. Bij narcolepsie kan kataplexie optreden: korte episoden van spierverslapping of -verlamming die voornamelijk bij sterke emotie ontstaan. Bij zo'n drie kwart van de patiënten met narcolepsie treedt kataplexie op. Voor de behandeling van kataplexie zijn geen geneesmiddelen geregistreerd. Om kataplexie en slaapverlamming te voorkomen, worden in de praktijk antidepressiva 'off-label' toegepast. In een systematisch literatuuroverzicht werd geconcludeerd dat er uit gerandomiseerd onderzoek geen aanwijzingen zijn voor de werkzaamheid van antidepressiva.2 

Werkingsmechanisme.
Gammahydroxyboterzuur bindt aan de GABAB– en hydroxyboterzuurreceptoren. Het effect wordt toegeschreven aan een bevordering van de diepe slaap en versterking van de nachtslaap.

Klinisch onderzoek.
Er zijn geen vergelijkende onderzoeken van gammahydroxyboterzuur met tricyclische antidepressiva gepubliceerd. Wel zijn er vier gerandomiseerde dubbelblinde onderzoeken gepubliceerd waarin het effect van verschillende doseringen gammahydroxyboterzuur is vergeleken met placebo.3-6 In het eerste onderzoek bij 136 patiënten met matige tot ernstige kataplexie gedurende vier weken werd het effect van 3, 6 en 9 g gammahydroxyboterzuur onderzocht op het verminderen van het aantal kataplexie-aanvallen.3 Alleen bij de dosering van 9 g/dag werd in vergelijking met placebo een significante reductie bereikt van het mediane percentage aanvallen (69 vs. 28%). Ook de overmatige slaperigheid overdag nam bij gebruik van 9 g/dag af, evenals het aantal malen dat de patiënt in de nacht wakker werd. 18% van de patiënten werd aanvalsvrij met 9 g/dag.3 In het tweede onderzoek werd bij 228 patiënten gedurende acht weken het effect van 4½, 6 en 9 g gammahydroxyboterzuur vergeleken met placebo.4 Alle drie doseringen gammahydroxyboterzuur bleken significant werkzamer dan placebo in de vermindering van het percentage kataplexie-aanvallen (57, 65, 85 vs. 21%). In dit onderzoek gebruikte 30% van de patiënten voor de aanvang van het onderzoek medicatie voor kataplexie, welke werd afgebouwd voor de randomisatie.
Voorts zijn twee kleine gekruiste onderzoeken gepubliceerd bij respectievelijk 205 en 246 patiënten, waarin gammahydroxyboterzuur (2 dd 25 en 2 dd 30 mg/kg) significant beter werkte dan placebo in de vermindering van het gemiddelde percentage aanvallen per week. Verder waren er gunstige effecten op de slaapkwaliteit en de slaapduur.

Bijwerkingen.
Er is geen direct vergelijkend onderzoek gepubliceerd waarin bijwerkingen van gammahydroxyboterzuur en tricyclische antidepressiva zijn vergeleken. Bekend is dat gammahydroxyboterzuur een smalle therapeutische breedte heeft. Het gebruiken van twee- tot driemaal de aanbevolen dosering kan toxisch zijn en leiden tot een verminderd bewustzijn en ademhalingsdepressie. Misbruik van gammahydroxyboterzuur als 'party drug' is bekend (Gebu 2006; 40: 48-49).

Contra-indicaties en interacties.
De toepasbaarheid van gammahydroxyboterzuur is vergelijkbaar met die van tricyclische antidepressiva. Het middel mag niet worden voorgeschreven bij personen jonger dan 18 jaar, niet bij epilepsie en niet tijdens zwangerschap en lactatie. Bij ouderen is de ervaring zeer beperkt.

Plaatsbepaling

De werkzaamheid van gammahydroxyboterzuur bij het beperkte indicatiegebied van kataplexie bij narcolepsie is in kleine onderzoeken, waarin tevens een groot placebo-effect werd vastgesteld, aangetoond. Het voorschrijven van het middel dient te worden voorbehouden aan specialisten met specifieke deskundigheid in slaap-/waakstoornissen.

 

stofnaam merknaam® dosis kosten/maand
clomipramine merkloos 100 mg 9,48
imipramine merkloos 100 mg 6,91
gammahydroxyboterzuur  Xyrem 6,5 g
9 g
951,60
1.317,60

Literatuurreferenties

1. IB-tekst gammahydroxyboterzuur (Xyrem®) via: www.cbg-meb.nl, Geneesmiddeleninformatiebank. 
2. Vignatelli L, et al. Antidepressant drugs for narcolepsy. Cochrane Database Syst Rev 2005; 3: CD003724. 
3. The US Xyrem Multicenter Study Group. A randomized, double blind, placebo-controlled multicenter trial comparing the effects of three doses of orally administered sodium oxybate with placebo for the treatment of narcolepsy. Sleep 2002; 25: 42-49. 
4. Xyrem International Study Group. Further evidence supporting the use of sodium oxybate for the treatment of cataplexy: a double-blind, placebo-controlled study in 228 patients. Sleep Med 2005; 6: 415-421. 
5. Scrima L, et al. The effects of g-hydroxybutyrate on the sleep of narcolepsy patients: a double blind study. Sleep 1990; 13: 479-480. 
6. Lammers GJ, et al. Gamma hydroxybutyrate and narcolepsy: a double-blind placebo-controlled study. Sleep 1993; 16: 216-220.