Kwaliteit van ’open access’-tijdschriften en -artikelen

PublicatieNr. 11 - 29 november 2017
Jaargang51
RubriekLet op!
Auteurdrs K. van Deventer
Pagina's93-94

Inleiding. In toenemende mate zijn tijdschriften en wetenschappelijke artikelen publiekelijk en gratis te raadplegen in zogenoemde ‘open access’-tijdschriften.

‘Open access’1
• Zonder financiële obstakels (gratis) heeft elke lezer toegang tot complete wetenschappelijke artikelen. Deze artikelen zijn te raadplegen, maar niet vrij te gebruiken door de lezer. Op deze artikelen rusten auteursrechten. Artikelen of documenten zonder auteursrechten worden ‘open content’ genoemd.
• ‘Open access’ kan gepaard gaan met
o ‘peer-reviewing’
o (hoge) ‘impact factor’
o archivering
o inkomsten voor de uitgever

Om deze artikelen toegankelijk te houden voor het publiek betalen auteurs de uitgever voor publicatie van het artikel zogenoemde ‘article processing charges’ (APC) ofwel publicatiekosten. Het publiekelijk beschikbaar houden van wetenschappelijke artikelen is een goede zaak. Uitgevers van open access-tijdschriften kunnen echter andere (financiële) belangen hebben, namelijk het opstrijken van door auteurs betaalde publicatiekosten. Dergelijke uitgevers, met een sterk financieel belang, worden‘predatory publishers’ genoemd, vrij vertaald onbetrouwbare uitgevers.

Shen C, et al2: “We are not particularly satisfied with the term ‘predatory’, since we believe that the term has a highly negative connotation and we feel it is slightly misleading. We would instead have preferred to talk of ‘open access’ journals with questionable marketing and peer review practices.”

Van tijdschriften en artikelen uitgegeven door ‘predatory publishers’ blijkt de inhoudelijke kwaliteit vaak niet gegarandeerd. Dat is in het verleden een aantal keren duidelijk gemaakt door bij hen nepartikelen voor publicatie aan te bieden.3 4 Onderzoekers hebben de omvang, de ontwikkeling en de voornaamste karakteristieken van dergelijke uitgevers getracht in kaart te brengen.2
Methode. Zij maakten daarbij gebruik van het werk dat eerder is verricht door de wetenschapper Jeffrey Beall. Beall heeft ‘diagnostische’ criteria opgesteld, die kunnen wijzen op het ontbreken van een wetenschappelijke fundament, om onbetrouwbare uitgevers te kunnen identificeren.4 Op basis van die criteria (vier bladzijden) heeft Beall een lijst6-8 samengesteld van onbetrouwbare uitgevers en tijdschriften. Deze lijst van uitgevers en tijdschriften vormde het uitgangspunt voor de onderzoekers. De uitgevers werden ingedeeld op basis van het aantal uitgegeven tijdschriften (>100, 10-99, 2-9 of 1). Door middel van een willekeurige steekproef werden tijdschriften geselecteerd waarvan kenmerken in kaart werden gebracht. Door de website van de uitgevers te bestuderen, vergaarden zij informatie over onder meer het vakgebied, geografische eigenschappen, publicatiekosten, de doorlooptijd tot publicatie en eventuele indexering in de ‘Directory of Open Acces Journals’ (DOAJ https://doaj.org/). DOAJ is een online gegevensbestand waarin publiekelijk toegankelijke tijdschriften met een systeem van onafhankelijke referenten (peer review) zijn geregistreerd.
Resultaten. Op 1 september 2014 bevatte de lijst van Beall 1.030 onbetrouwbare uitgevers. Na het uitsluiten van een aantal uitgevers (website niet te raadplegen, geen tijdschriften uitgegeven) bleven 966 uitgevers over. Deze 966 uitgevers brachten 11.873 tijdschriften uit. De uitgevers werden in vier strata verdeeld op basis van het aantal uitgegeven tijdschriften: 100 of meer tijdschriften (n=20), 10 tot 99 tijdschriften (n=230), twee tot negen tijdschriften (n=269), en één tijdschrift (n=447). In 2014 werden in totaal ongeveer 420.000 artikelen van alle disciplines gepubliceerd in alle tijdschriften tezamen, een toename vergeleken met de circa 53.000 vier jaar eerder. Per tijdschrift werden in 2010 gemiddeld 30 artikelen per jaar gepubliceerd, dit gemiddelde nam toe tot 53 per jaar in 2012 en bleef nadien gelijk.

Andere karakteristieken werden in kaart gebracht na een willekeurige steekproef van 613 tijdschriften van 290 uitgevers uit de vier strata. De onderzoekers stelden vast dat het grootste deel van de artikelen werd gepubliceerd binnen een vakgebied geclassificeerd als algemeen (ca. 162.000 van de 420.000 artikelen in 2014), op een tweede plaats het vakgebied ‘engineering’, op een derde plaats volgden biomedische artikelen (ca. 70.000 artikelen). De uitgevers waren voornamelijk afkomstig uit India (27%), Noord-Amerika (17,5%) en minder vaak uit West-Europa (8,8%) en Afrika (5,5%). De auteurs waren het vaakst afkomstig uit India (ca. 35%), gevolgd door Nigeria (8%) en de Verenigde Staten (6%).
De publicatiekosten voor auteurs (‘article processing charges’, APC) liepen sterk uiteen in de vier strata. Ze waren het hoogst bij een uitgever die meer dan 100 tijdschriften uitgeeft (gem. $ 605), en het laagst bij een uitgever die één tijdschrift uitgeeft (gem. $ 98). De mediane doorlooptijd van indienen van manuscript tot publicatie is 2,7 maanden. De onderzoekers schatten dat van de lijst van Beall ongeveer 8% is geïndexeerd in het gegevensbestand van DOAJ.

Op 15 januari 2017 heeft Beall zijn lijst van zijn website verwijderd. Later in het jaar meldde hij bezweken te zijn onder de druk van de ‘predatory publishers’ en zijn werkgever, de universiteit van Colorado.6-8

Conclusie. Ofschoon het aantal tijdschriften en artikelen uitgegeven door
‘predatory publishers’ de laatste jaren in omvang is toegenomen, stellen de onderzoekers vast dat het probleem beperkt is tot uitgevers in een klein aantal landen.

Plaatsbepaling

  • De auteurs van dit artikel laten zien dat de laatste jaren steeds meer artikelen werden gepubliceerd in publiekelijk toegankelijke tijdschriften zonder gedegen wetenschappelijk publicatieproces. Deze ontwikkeling is in grote mate gedreven door een financieel belang van ‘predatory publishers’, namelijk het opstrijken van publicatiegelden.
  • De publicaties dringen door in de bovenwereld: ze worden ook genoemd in bekende databanken van ‘peer-reviewed’ tijdschriften als Journal Citation Reports, Directory of Open Access Journals, en Scopus.5
  • Het probleem van de ‘predatory publishers’ lijkt zich te beperken tot een klein aantal landen, voornamelijk India, en de auteurs van dit artikel verwachten dat deze ontwikkeling in de nabije toekomst zal stagneren, doordat kwaliteitscriteria en accreditaties worden ontwikkeld.
  • De aard van dit onderzoek is slechts beschrijvend. De onderzoekers doen geen uitspraak over de inhoudelijke kwaliteit van de tijdschriften en artikelen van uitgevers van de lijst van Beall. Wel onderstreept dit onderzoek het belang van een robuust en inzichtelijk publicatie- en peer review-proces om de kwaliteit van wetenschappelijke artikelen te garanderen.
  • De Europese Unie en de Nederlandse regering hebben het standpunt ingenomen dat publiek gefinancierd onderzoek in principe vrij toegankelijk moet zijn.9 10
  • Iedereen kan toegang hebben tot het internet. Artikelen over geneesmiddelen en medische hulpmiddelen zijn makkelijker toegankelijk op ‘open access’ websites dan die op websites van peer-reviewed tijdschriften.
  • Deze informatie, rijp en groen, bereikt ook de professional, via patiënten, assistenten, etcetera.
  • Hoe weet u nu of een open access tijdschrift betrouwbaar is, om bijvoorbeeld in te publiceren of om een artikel te beoordelen? Er zijn vele lijstjes in omloop. Overleg eventueel met een bibliothecaris van een grote bibliotheek en met uw wetenschappelijke vereniging. Beoordeel de kwaliteit van een artikel uit een ‘open access’ tijdschrift.11
  1. Suber P. Open access to the scientific journal literature. J Biol. 2002; 1: 3.
  2. Shen C, et al. ’Predatory’ open access: a longitudinal study of article volumes and market characteristics. BMC Medicine 2015; 13: 230.
  3. Davis P. Open access publisher accepts nonsense manuscript for dollars. The Scholarly Kitchen; 2009.Via: https://scholarlykitchen.sspnet.org/2009/06/10/nonsense-for-dollars/.
  4. Sorokowski P, et al. Predatory journals recruit fake editor. Nature 2017;543:481-483.
  5. Beall J. Criteria for determining predatory open-access publishers. 2nd edition. Denver, CO: Scholarly Open Access; 2012. https://scholarlyoa.files.wordpress.com/2012/11/criteria-2012-2.pdf.
  6. https://www.nature.com/news/controversial-website-that-lists-predatory-publishers-shuts-down-1.21328.
  7. http://retractionwatch.com/2017/01/17/bealls-list-potential-predatory-publishers-go-dark/.
  8. Beall J. What I learned from predatory publishers. Biochemia Medica 2017;27(2):273-.Via: http://www.biochemia-medica.com/2017/27/273.
  9. http://ec.europa.eu/programmes/horizon2020/en/h2020-section/open-science-open-access.
  10. http://www.openaccess.nl/nl/in-nederland/wat-wil-de-regering.
  11. http://www.equator-network.org/library/translations-of-reporting-guidelines/.