Werkzaamheid van een geneesmiddel en placebo afhankelijk van de tekst op het etiket, een onderzoek bij migraineaanvallen

PublicatieNr. 8 - 11 september 2014
Jaargang48
RubriekNieuwe onderzoeken
Auteurdr A.J.F.A. Kerst
Pagina's93

Achtergrond. De verwachtingen van de patiënt, mede gebaseerd op de informatie van de arts, bepalen voor een deel de werking, zowel van geneesmiddelen als van placebo’s (Gebu 1997; 31: 1-6). Amerikaanse onderzoekers wilden bij beide het effect van de tekst op het etiket van de verpakking apart kwantificeren bij een omschreven ziektebeeld.1

Methode. In de gekozen onderzoeksopzet, een gerandomiseerd onderzoekersgeblindeerd onderzoek, kregen patiënten met migraine afwisselend geneesmiddelen of placebo’s met verschillende etiketteksten. Aan deelnemende patiënten werd uitgelegd dat het doel was om het effect van rizatriptan (merkloos, Maxalt®) 10 mg en placebo op acute migraine te onderzoeken. De hypothese van de onderzoekers was dat bij een acute migraineaanval het effect van zowel het werkzame geneesmiddel als van de placebo zou toenemen naarmate de verstrekte informatie op het etiket positiever werd: negatief (bevat placebo), onzeker (50% kans), positief (bevat werkzaam geneesmiddel). Alle effecten werden vergeleken met de pijnintensiteit van de eerste aanval tijdens het onderzoek die onbehandeld was geweest.
De 66 deelnemers hadden minstens zes jaar migraine, met en zonder aura, met gemiddeld vier aanvallen per maand. Van iedere patiënt werden zeven aanvallen gedocumenteerd met een pijnintensiteit van nul tot tien (visueel-analoge schaal (VAS)), aan te geven een half uur na het begin ervan (gelijk met de interventie) en twee uur later, de primaire uitkomstmaat. Na de eerste niet-behandelde aanval kreeg iedere patiënt bij de zes daaropvolgende aanvallen, in gerandomiseerde volgorde, of placebo of rizatriptan toegediend met één van drie opschriften: bevat placebo, inhoud onzeker, of bevat rizatriptan. In totaal werden 453 aanvallen volledig gedocumenteerd.

Resultaat. De pijnscore bij aanvang verschilde niet tussen de zeven aanvallen. Zonder behandeling was de pijnscore na twee uur altijd hoger dan na een half uur, terwijl bij de zes behandelde aanvallen deze gemiddeld steeds lager uitkwam. Zowel de etikettekst (positief, onzeker, negatief) als de behandeling (rizatriptan, placebo) waren gerelateerd aan de daling van de pijnscore.
Rizatriptan gaf een tweemaal zo sterke pijnvermindering als placebo. Dat gold vooral voor de verpakking met een positieve tekst en in dezelfde mate ook voor de verpakking met een onzekere tekst. Ook bij een placebo nam, naarmate de etikettekst positiever werd, het (placebo-)effect toe. Een placebo met het opschrift rizatriptan verminderde de hoofdpijn bijna net zo goed als een ’echte’ rizatriptan met als etikettekst placebo. Een als placebo gemerkte placebo was werkzamer dan geen behandeling. Vergeleken met geen behandeling kwam onafhankelijk van de etikettekst meer dan 50% van het effect van de medicatie op rekening van de placebo.

Conclusie onderzoekers. Toenemend positief gepresenteerde informatie op het etiket van de verpakking versterkt het pijnstillend effect bij migraineaanvallen van zowel een placebo als actieve medicatie. Zelfs bij een juist opschrift blijft het placebo-effect bestaan. Duidelijk is, of een behandeling nu actieve medicatie of een placebo inhoudt, dat de verschafte informatie een belangrijk element van de pijnbestrijding is.

Plaatsbepaling
Uit het onderzoek komt duidelijk naar voren dat een positief gestelde etikettekst het placebo-effect verhoogt. Opmerkelijk is dat in dit onderzoek rizatriptan met de tekst ’onzekere inhoud’ minstens even effectief was als met de tekst ’rizatriptan’.
Wat is de betekenis van deze gegevens voor de praktijk? Aangezien de patiënten in dit onderzoek werden misleid, is de praktische toepasbaarheid beperkt. In Nederland is de arts verplicht de patiënt te vertellen wat hij voorschrijft en velen menen dan ook dat het voorschrijven van een placebo niet van deze tijd is en niet-ethisch. Is het tijd om het gebruik van de placebo te herwaarderen als versterker van het placebo-effect bij pijnbestrijding? En dan vooral als de arts dat om medisch-pragmatische reden op grond van de vastgestelde diagnose het meest passend vindt? In elk geval komt uit dit onderzoek wel naar voren hoe belangrijk een positief verwachtingspatroon is voor een goed therapeutisch resultaat bij pijnstillende medicatie.


Literatuurreferenties
1. Kam-Hansen S, et al. Altered placebo and drug labeling changes the outcome of episodic migraine attacks. Sci Transl Med 2014; 6: 218ra5.