Zelfmedicatie met antibiotica in Europa

PublicatieNr. 3 - 1 maart 2008
Jaargang42
RubriekProefschrift
Auteurdr A.J.F.A. Kerst
Pagina's29-30

Achtergrond. Europese landen verschillen onderling in prevalentie van resistente micro-organismen. Hierbij speelt het antibioticumgebruik, dat per land direct verband houdt met de locale resistentievorming, een sleutelrol. Het meeste onderzoek was tot dusver gericht op antibiotica die op doktersvoorschrift door apotheken worden verschaft. Daarnaast is er antibioticumgebruik als zelfmedicatie zonder doktersvoorschrift, bijvoorbeeld met restanten van eerdere niet afgemaakte kuren of met antibiotica uit andere bron verkregen, via internet of via zelfzorgmedicatie. Dergelijk antibioticumgebruik zonder medische begeleiding leidt makkelijk tot verkeerde keuzen, onvoldoende dosering, bijwerkingen of onnodige behandeling en kan in hoge mate bijdragen aan resistentievorming.
   
Het onderzoek van Larissa Grigoryan richtte zich op de prevalentie van zelfmedicatie met antibiotica in 19 Europese landen en zij ging na welke, van land tot land verschillende, factoren daarvoor bepalend zijn.

Methode en uitkomsten.
 Met schriftelijke vragenlijsten werd de antibioticumzelfmedicatie onderzocht bij een representatieve steekproef van ruim 15.000 personen in 19 landen gespreid over heel Europa. Het kwam voor in alle deelnemende landen en varieerde van 1 (Nederland) tot 210 (Litouwen) per 1.000 personen in de laatste 12 maanden. Vooral in het oosten en zuiden van Europa was er veel zelfmedicatie, vooral wegens keelproblemen. De belangrijkste bronnen waren vrije verkoop in apotheken en restanten van eerdere kuren. Daarbij was er in alle regio's een duidelijk verband aantoonbaar tussen zelfmedicatie met restanten én eerder door een arts voorgeschreven antibiotica bij vergelijkbare kwaaltjes van bovenste luchtweginfecties.
   
In een vervolgonderzoek werden 1.000 ondervraagden uit 11 landen uitgebreid geïnterviewd. Vooral in Zuid- en Oost-Europese landen bleek zelfmedicatie samen te hangen met gebrekkige kennis over nut en nadelen van antibiotica bij vermeende infecties. Ook de mogelijkheid om zonder doktersrecept antibiotica te kopen in apotheken bleek een belangrijke bepalende factor voor zelfmedicatie. Dat was niet afhankelijk van de geldende vergoedingsregels. Regelgeving over verstrekking van antibiotica per kuur en niet per verpakking ging samen met minder zelfmedicatie. Ook de rijkdom van het land was geassocieerd met een lagere kans op zelfmedicatie.
   
Ten slotte werd onderzocht of algemene culturele kenmerken van landen waren gecorreleerd met verschillen in antibioticumgebruik. Cultuurkenmerken van een land werden onderzocht met de internationaal in de sociologische literatuur erkende kenmerkenschalen individualiserend/collectiviserend, masculiniteit/femininiteit, mate van onzekerheidsvermijding/machtsafstandsindex. Als enige kenmerk bleek de machtsafstandsindex (acceptatie dat macht nu eenmaal ongelijk is verdeeld) per land significant samen te hangen zowel met de hoogte van voorgeschreven antibioticumgebruik als met de mate van zelfmedicatie. Dat suggereert dat de manier waarop mensen omgaan met gezag een belangrijke factor kan zijn bij het verklaren van verschillen in het antibioticumgebruik tussen de landen. In landen met hoge machtsafstandsindex en meer manifeste hiërarchie zullen artsen zich autonoom voelen en zullen patiënten minder bij de besluitvorming worden betrokken. In een dergelijke culturele context zal een arts, die erkent dat hij niet zeker is of een besmetting viraal of bacterieel is en wil afwachten, weinig vertrouwen wekken. Het voorschrijven van antibiotica wordt daar al snel gezien als een teken van macht en expertise.

Conclusie en aanbevelingen.
 In Zuid- en Oost-Europese landen met hoge antibioticumresistentie is er sterke prevalentie van zelfmedicatie met antibiotica. Door striktere Europese regelgeving met verbod van verkoop van antibiotica zonder recept en verstrekking per kuur en niet per verpakking kan later zelfmedicatie voor dezelfde kwaaltjes worden verminderd. Artsen die antibiotica voorschrijven voor kleine kwaaltjes zonder duidelijke indicatie moeten zich realiseren dat dit oneigenlijke gebruik later zelfmedicatie tot gevolg kan hebben. Misvattingen bij het grote publiek over nut en noodzaak van antibiotica zijn het sterkst in Zuid- en Oost-Europese landen. Deze kunnen alleen worden doorbroken door voortdurende en intensieve campagnes via de massamedia, waarbij de aanpak per land door cultuurverschillen anders zal zijn. De Europese agenda over toenemende resistentie en onjuist antibioticumgebruik zal ook het probleem van zelfmedicatie moeten aansnijden en daarbij behalve regelgevende maatregelen ook het reguliere schoolonderwijs en de beroepsbeoefenaren moeten betrekken.

Plaatsbepaling

Het probleem van de zelfmedicatie met antibiotica in relatie met resistentievorming is in dit proefschrift voor het eerst per land/regio in kaart gebracht met een analyse van de factoren die er op van invloed zijn. Dat in de analyse van de resultaten gebruik is gemaakt van correlatiecoëfficienten doet helaas enigszins afbreuk aan de resultaten. De uitkomsten geven overigens opnieuw een handvat voor Europese beleidsmakers. Ondanks het lage resistentieniveau en de geringe zelfmedicatie met antibiotica is er ook in ons land bij bepaalde micro-organismen een toename van resistentie tegen vele klassen antibiotica.2 De sleutelfactor bij het ontstaan van resistentie blijft het onnodige antibioticumgebruik. De Stichting Werkgroep AntibioticaBeleid gaat voor doelmatig en beperkt gebruik en geeft daarvoor jaarlijkse herziene landelijke richtlijnen. Haar adviezen worden onder meer geïmplementeerd in de richtlijnen van het Nederlands Huisartsen Genootschap. Alle medische beroepsbeoefenaren hebben de zware taak om dikwijls al telefonisch uit te leggen waarom antibiotische behandeling bij veel voorkomende klachten niet is geïndiceerd.


Literatuurreferenties

  1. Grigoryan L. Self-medication with antibiotics in Europe and its determinants [proefschrift]. Enschede: Rijksuniversiteit Groningen, 2007.
  2. www.swab.nl.